De 5%-norm voor defensie en de onbesproken risico's

 

Inleiding

Op 23 en 24 juni vond de NAVO-top in Den Haag plaats waar de historische beslissing viel om 5% van het BNP aan defensie uit te geven. Het bedrag is in twee delen gesplitst: 3,5% gaat naar harde defensiezaken en 1,5% aan aanverwante zaken zoals cyberveiligheid en infrastructuur die voor defensie noodzakelijk is.

In beginsel een goede zaak, want in Europa woedt al ruim 3 jaar een oorlog die een ongekend aantal slachtoffers eist. Er is een overduidelijke agressor en Europa lijkt zonder de VS niet tegen Rusland opgewassen.

Men noemt de top een groot succes. Welnu, ik heb er knarsetandend naar gekeken en wil een paar kanttekeningen plaatsen, zonder het doel van een betere Europese weerbaarheid ter discussie te stellen. Integendeel, want dat we die nodig hebben staat als een paal boven water.

Maar ik zie een paar risico’s waar ik verrassend weinig over hoor en lees. Dus begin ik er maar over. Let op: mijn kritiek is aan het Europese adres. Ik beschouw de Amerikaanse onbetrouwbaarheid als randvoorwaarde die we konden zien aankomen en als uitgangspunt moeten nemen, waarop kritiek weinig zin heeft. Net zoals het geen zin heeft om kritiek op de Russen te hebben, want kritiek op een roedel valse wolven die met geweld hun territorium in het bos willen uitbreiden, heeft geen zin. Daar moet je je tegen beschermen. Het gaat er nu om hoe wij in Europa met deze geopolitieke realiteit omgaan.

Rijkelijk laat en 5% omdat Trump het zegt

Het mocht wel drie jaar eerder gebeuren. Of misschien nog veel eerder (bijvoorbeeld 2008). En het was ook mooi geweest als het initiatief in Europa had gelegen en niet bij president Trump. En het was mooi geweest als er intrinsieke Europese motivatie aan ten grondslag had gelegen en geen Amerikaanse dreiging om Europa in de steek te laten. Het getal 5% is door Trump bedacht en deze onberekenbare wispelturige president is zo omzichtig behandeld en in de watten gelegd, dat je daar toch onmogelijk positief op terug kunt kijken. Ik zag geen solide partnerschap, maar Europese kruiperigheid gebaseerd op verlatingsangst. Rutte rook naar angstzweet, verpakt in jovialiteit.

 

Oekraïne alweer in de steek gelaten

Aangemoedigd door de Amerikaanse halfslachtigheid, heeft Poetin het offensief tegen burgers in Kiev maximaal opgevoerd. Het Amerikaanse antwoord hierop is het afbouwen van de levering van Patriot-luchtafweer naar Oekraïne. Trump is weer helemaal Krasnov. De VS hebben een enorm handelstekort en zouden hun grootste troefkaart bij hun bondgenoten te gelde kunnen maken. De hele wereld wil Patriots kopen, maar juist die export wordt beperkt. De champagne vloeit rijkelijk in Moskou, terwijl Kiev in brand staat. Europa staat voorlopig met lege handen toe te kijken. Aan een lange-termijndoel heb je tijdens een oorlog niet veel.

 

Luchtafweer op nummer 1

Nu we het hier toch over hebben. Iedereen weet waar het grote pijnpunt van Europa ligt en waarom Europa zich zo bang gedraagt: een chronisch gebrek aan luchtafweer. Waarom bouwen we geen Patriots in licentie? Polen timmert met zijn Piorun (bliksem) aardig aan de weg, maar het is nog van een andere orde. Frankrijk en Italië hebben met de Eurosam potentieel goud in handen, maar slagen er vooralsnog niet in om flink op te schalen.

Ik zou inhoudelijke doelen willen zien, uitgedrukt in productie van aantallen luchtafweersystemen. Dit is de allergrootste behoefte die Europa heeft met een Europese Iron Dome als ultiem einddoel. En hierin kan Oekraïne geïntegreerd worden, waarmee het land echt geholpen wordt. Dit is defensie (verdediging) in haar zuiverste vorm. En geen vijand kan zich hierdoor geprovoceerd voelen.

 

Kosteneffectiviteit

Wat me het meest verbaast is het stellen van een bestedingsomvang als doelstelling. Dit leidt zelden tot een kosteneffectieve besteding van middelen. In theorie kan dit betekenen dat Polen met 4% niet aan de norm voldoet, maar Duitsland wel door de salarissen in het leger flink te verhogen en de prijzen van tanks en munitie flink te laten oplopen. Op deze manier kun je met 5% misschien wel slechter presteren, maar toch een vinkje krijgen (dit is een fictief voorbeeld, van mij geen kritiek op Duitsland!). Er moeten geen financiële maar inhoudelijke doelen gesteld worden, en als je die goedkoper kunt bereiken, of als je meer dan het gestelde doel voor hetzelfde geld kunt bereiken, dan moet dat juist toegejuicht worden. Zo zit de beoordeling op dit moment niet in elkaar.

 

Corruptiegevoeligheid

In het kielzog van vorig punt is een uitgavendoelstelling nogal corruptiegevoelig. Stijgende prijzen in een krappe aanbodsmarkt helpen de wapenindustrie kapitalen te vergaren en helpen tegelijk de overheden aan hun doelen te voldoen. De kat op het spek met financiële kortsluiting tot gevolg. Intussen willen deze industrieën lange contracten alvorens ze gaan investeren. Begrijpelijk? Ik neig ernaar het hiermee oneens te zijn: een rijk gevuld budget en een krappe industriële basis zouden in een markteconomie voldoende aansporing moeten zijn om te investeren, ook zonder lange contracten. Of misschien toch wel? In dat geval is het de vraag of de markteconomie wel geschikt is voor defensie en zouden grotere staatsdeelnemingen gerechtvaardigd zijn. Een deel van de winst vloeit dan weer terug naar de belastingbetaler. Het is het een of het ander.

 

De NAVO versus de EU. Wie zijn ‘wij’?

De Europese veiligheidsstructuur is er niet duidelijker op geworden. De afspraken gelden voor de NAVO, niet voor de EU. Er zijn EU-landen (zelfs binnen Schengen) die niet in de NAVO zitten. De NAVO heeft artikel 5. De EU heeft artikel 42, dat daar verrassend veel op lijkt. Toch hebben de blauwe landen in onderstaand rijtje (wel EU geen NAVO) sinds 24 juni zich aan geen enkele nieuwe verplichting gecommitteerd. Hoe kan dat eigenlijk? Hoe kunnen open economieën, eurolanden, die totaal met elkaar vervlochten zijn, geen defensie-unie hebben? Alsof Californië en Texas buiten het Amerikaanse leger vallen en niet geholpen worden als Mexico aanvalt (alweer een fictief voorbeeld). Moet de EU als geheel geen NAVO-lid zijn, met een Europese sub-commandostructuur? Hoe gaat dat in de praktijk als de pleuris uitbreekt?

Europese commandostructuur

De NAVO heeft geen leger, maar er zijn wel 32 legers in de NAVO. De EU heeft ook geen leger, maar er zijn wel 27 legers in de EU. Wie neemt het voortouw als de VS de commandovoering niet op zich nemen terwijl Rusland over de brug Narva binnenmarcheert? Dit is helemaal geen irreëel scenario. Of wanneer de Suwałki-corridor geforceerd wordt? Hier kun je oneindig veel voorbeelden aan toevoegen. Het is onvoorstelbaar totdat het ineens gebeurd is. Is dit geregeld? Ik denk het niet. Niemand gaat ervan uit dat de VS verzaakt. Maar een plan B is geen overbodige luxe, want zoals ik Trump nu bezig zie, durf ik niet op zijn actie te rekenen.

 

Industriële standaardisatie

Een punt dat wel vaak genoemd wordt, maar waarvoor ik nog steeds geen duidelijke afspraken heb gezien, is hoe Hongaarse munitie op Duitse tanks moet passen, of Zweedse kogels in Franse geweren. Dit gaat over industriële standaardisatie, bij uitstek een EU-aangelegenheid. Landen willen militair autonoom zijn, maar dat betekent in de praktijk dat Europa niet autonoom zal zijn. Niet zo handig als je in de geopolitiek van de supermachten mee wilt tellen. En al heeft Europa geen militaire ambities, het zal intussen echt wel moeten om te overleven.

Stel mij gerust dat dit geregeld is!

 

De aanname dat wij de goede kant zijn (en blijven)

Zonder al deze noodzakelijke randvoorwaarden wordt er de komende jaren aan 32 superlegertjes gebouwd, waarvan het commando uiteindelijk bij 32 regeringen ligt. De Europese democratieën zijn zo wispelturig als de seizoenen. Als Duitsland de ambitie uitspreekt om het sterkste leger van Europa op te bouwen, dan fronzen mijn wenkbrauwen toch een beetje, zeker als ik bedenk dat het AfD de verkiezingen wel eens zou kunnen winnen. En vind ik een sterk Nederlands leger wel een fijn idee met een coalitie van de PVV en FvD aan de macht? En wat te denken van het Hongarije van Orban en het Slovenië van Fico? Hoewel deze landen zowel lid van de EU en de NAVO zijn, varen deze landen een uitermate pro-Russische koers. En hoe stabiel is Polen eigenlijk, het beste kindje uit de NAVO-klas? Ik vrees niet dat ze pro-Russisch worden, maar opnieuw anti-EU is heel denkbaar.

En wat als Europese landen het met elkaar aan de stok krijgen en tot de tanden bewapend zijn? Of nog erger: stel dat het Rusland lukt een staatsgreep in een EU/NAVO-land tot stand te brengen, waarna het een NAVO-leger tot zijn beschikking heeft inclusief alle bijbehorende inlichtingen.

Daarom vind ik een Europese commandostructuur binnen de EU erg belangrijk, maar ik kan me niet voorstellen dat bovengenoemde EU-landen (ook Polen niet) zich daaraan zullen onderwerpen.

 

Economische risico’s

Hoge uitgaven voor defensie brengen ook economische risico’s met zich mee, wat we bijvoorbeeld in Rusland al zien gebeuren. Moeten we ons daaraan spiegelen? Inflatie is een bijproduct van Keynesiaanse stimulering, zeker als er een aanbodkrapte en een gespannen arbeidsmarkt is. Begrotingstekorten zullen toenemen. De rente stijgt, met een dreigende economische neerwaartse spiraal tot gevolg. De Brusselse oplossing, om defensie-uitgaven niet in de 3%-norm mee te tellen, is een administratieve oplossing die niet standhoudt. Kapitaalmarkten kijken daar niet naar. Uiteindelijk moet het geld toch opgebracht worden. Het zal ten koste van iets anders gaan. Ook kan de economie gaan lijden onder het personeelstekort dat met een groter leger alleen maar groter wordt, waardoor het verdienvermogen voor al deze uitgaven ook aangetast wordt.

En ik durf het al bijna niet te zeggen, maar hoe staat het met de energietransitie en klimaatdoelstellingen? Staan die nog op de agenda of zijn die al helemaal uit beeld verdwenen?

 

Scenario’s: voor hoe lang?

Niemand kan de toekomst voorspellen. Niemand zag de val van de muur aankomen. Of de executie van de Ceausescu’s. Of de desintegratie van de Sovjetunie. De wereld kan er over een paar jaar anders uitzien. Poetin kan in een bloedige revolutie vermoord zijn en er zou een fatsoenlijke Russische burgerregering aan de macht kunnen zijn. Belarus kan omgewenteld zijn en zich bij de EU aansluiten, na Oekraïne. Het lijkt irreëel, maar als het gebeurt, moet de NAVO zich dan blijven uitputten in een doorgaande wapenwedloop? Is er een terugvaloptie voor een normalisatie van de defensie-uitgaven?

 

Tot slot

Ik geef het direct toe: bezwaren opwerpen, zoals ik doe, is nogal makkelijk. Ik heb niet op alles een antwoord. Na jarenlange verwaarlozing van de defensie is een inhaalslag nodig. Niets doen is geen optie, laat daar geen misverstand over bestaan. Ik ben een groot voorstander van meer Europese weerbaarheid en actieve steun aan Oekraïne. Dus mijn oproep aan de politici (en dus indirect aan de kiezers) is: ga ermee door, maar onderken de risico’s en maak van bovenstaande punten serieus werk. Met graag de nadruk op weerbaarheid, meer dan op aanvalskracht.