De democratie van de 21e eeuw

Over links, over rechts of een breed akkoord?

De algemene beschouwingen waren blaartrekkend. Het minderheidskabinet van D66, CDA en VVD wordt als een grote mislukking gezien. In december 2025 heb ik voor een minderheidskabinet gepleit. Ik durf het nog steeds te zeggen, sterker nog, ik ga mijn pleidooi herhalen, ondanks de storm en de tegenwind van het huidige moment. Bedenk dat de laatste meerderheidskabinetten er ook niets van gebakken hebben omdat er alleen nog meerderheden van te uiteenlopende partijen te maken zijn, die met elkaar ook niet tot beleid komen. Ik doe er nog een schepje boven op met mijn nieuwe stelling: sinds de eeuwwisseling lukt het de politiek niet meer om maatschappelijke problemen op te lossen omdat 20^e-eeuwse politiek bedreven wordt binnen 21^e-eeuwse politieke verhoudingen. En toch… zo moeilijk is het niet. We moeten omdenken.

Zo moet het niet gaan!

Europa staat in brand (letterlijk en figuurlijk). De oostflank staat onder druk. Poetin opereert steeds schaamtelozer in de EU. Trump is openlijk vijandig naar Europa, dreigt de handel stil te leggen en wil zelfs 25.000 manschappen terugtrekken. Handel met China is ontaard in roofbouw door China. Binnenlands krijgen we de woningnood niet onder controle en worden doelen voor klimaat, waterkwaliteit, hoogwaterveiligheid en droogtebestrijding stelselmatig niet gehaald. Radicaal-rechts klopt op de deuren en nu zitten onze middenpartijen elkaar het leven zuur te maken. Hou eens op zeg!

 

Het ongelijk van Jesse Klaver

Jesse Klaver vindt dat het kabinet kleur moet bekennen en een linkse of rechtse koers moet kiezen. Dat betekent in de praktijk een vaste gedoogpartner die Pro of JA21 heet. En juist op dit punt is het kabinet zelf verdeeld, en dat weet Klaver maar al te goed. Hoe zeer ik vele inhoudelijke standpunten van zijn partij ook kan steunen, deze alles-of-niets houding is hoog spel, brengt het landsbestuur in problemen en houdt – als puntje bij  paaltje komt – Pro buitenspel, zoals overigens al jaren het geval is. Opmerkelijk genoeg zingt alleen Wilders hetzelfde liedje, maar dan vanaf de overkant.

 

Het gelijk van Jetten

Jetten staat onder grote druk, op Prinsjesdag heeft hij een begroting gepresenteerd die geen meerderheid heeft. Toch houdt hij vast aan het streven naar een breed akkoord. Jetten kan ook geen kant uit. VVD blokkeert een vaste samenwerking met Pro. CDA en D66 voelen niets voor een vaste samenwerking met JA21.

Jetten oogt zwak, zijn minderheidskabinet lijkt nu al mislukt en het wankele kabinet wordt al volop beschimpt. Maar Jetten heeft geen tijd om zich over zijn beeldvorming zorgen te maken en zal uiteindelijk aan het langste eind trekken. Per deelbegroting worden uiteindelijk meerderheden gevonden en het is aan het kabinet om er een samenhangend beleid van te smeden. Het lijkt een uiterst redmiddel, in de ogen van velen een noodgreep om van de brokjes van de puinhoop nog iets te maken.

Maar is dat ook zo? Welnee, we komen langzaam tot de kern van de democratie. Er bestaat geen links of rechts meer. Per deelbegroting, per onderwerp, per departement is er altijd een meerderheid te vinden. Op deze manier doen alle partijen mee en niet een zelfbenoemde meerderheid die de minderheid buiten de deur moet houden en dan de onderlinge verschillen moet uitvechten, wat tot kruis-onderhandelen, het uitruilen van onderwerpen leidt, waarbij iedereen een snoepje wil en er beleidspunten ontstaan waar helemaal geen meerderheid voor bestaat, maar die toch uitgevoerd worden. En fracties die niet naar overtuiging, maar volgens fractiediscipline moeten stemmen. Willen we dat weer?

Lieve mensen, dit is een eenvoudige mathematische waarheid. Veel partijen, zoals CU, SGP, SP zijn bereid dit spel te spelen. Zelfs Joost Eerdmans is gedraaid. En hoe zeer zijn partij JA21 de mijne niet is, ik vind het een verstandige draai. En er zal ook geen andere uitkomst zijn. En zal Pro uiteindelijk punten die ze kunnen binnenhalen laten schieten? Welnee. Het is de enige uitweg uit de impasse.

En zal ik blij met die uitkomst zijn? Zeker niet op alle punten, maar het gaat niet om mij. Het gaat ook niet om Klaver. Het gaat ook niet om Wilders. Het gaat om 14,5 miljoen stemgerechtigde Nederlanders, vertegenwoordigd door 150 Kamerleden, die via de kleinstekwadratenmethode het draagvlak voor het beleid aan het vormgeven en optimaliseren zijn.

 

Formatie per departement

Het is alleen jammer dat dit model uit nood ontstaat en ook pas tijdens de rit van het kabinet. Dat kost heel veel tijd en daadkracht. Het zou beter zijn als dit model op voorhand breed onderkend wordt en tijdens de formatie uitgespeeld wordt. Per departement is het niet zo moeilijk beleid te definiëren waarvoor een meerderheid uit de Tweede Kamer te vinden is. Laat na de volgende verkiezingen 15 formaties parallel plaatsvinden: één per departement. Laat de fractiespecialisten per beleidsterrein dit doen. Laat deze meerderheid per deelformatie zelf een minister en een staatsecretaris voordragen. De grootste partij levert daarnaast de premier, die direct vergeet van welke partij hij of zij is, maar alleen de taak heeft om van de bewindspersonen een ploeg te maken en samenhang in het beleid aan te brengen. Ik weet zeker dat dit tot meer participatie en draagvlak leidt, veel sneller gaat en tot betere resultaten leidt. De begrippen meerderheids- en minderheidskabinet zullen vervagen. Per departement is er een meerderheid van partijen die voor het beleid getekend hebben. Het beleid wordt voorspelbaar, uitvoerbaar en het kabinet kan zijn gang gaan. Ik ken iemand die daar een jaar geleden al eens voor gepleit heeft.

Dit is eigenlijk wat nu (weliswaar veel te laat) tijdens de rit van het kabinet gebeurt omdat de realiteit van de 21^e eeuw ons ertoe dwingt, wat het gelijk van Meijer aantoont (met een vette knipoog 😉).